Książki, poezja i komiksy queer: ścieżka lektur od starożytności do dziś
Ta strona to ścieżka lektur przez literaturę queerową, zebrana z naszej osi czasu queer: 142 punktów orientacyjnych, czyli 100 książek, 19 dzieł poetyckich i 23 komiksów, od Iliady i Safony po lata 2020, na wszystkich kontynentach. Każdy wpis odsyła do swojej karty na osi czasu. Niżej szczegółowo przedstawiamy szesnaścioro autorek i autorów z Francji i Niemiec: książkę na początek, nagrody i znaczenie.
Gdybyś mógł przeczytać tylko pięć: En finir avec Eddy Bellegueule (2014, The End of Eddy), historię gejowskiego dziecka w robotniczej wsi na północy Francji; À l’ami qui ne m’a pas sauvé la vie (1990, To the Friend Who Did Not Save My Life), by zrozumieć, co AIDS znaczyło dla gejowskich pisarzy; La Petite Dernière (2020, The Last One), powieść o młodej muzułmańskiej lesbijce na przedmieściach Paryża; Blutbuch (2022), powieść osoby niebinarnej, Niemiecka Nagroda Książkowa 2022; Mémoires d’Hadrien (1951, Memoirs of Hadrian), o miłości między mężczyznami opowiedzianej przez wielką pisarkę XX wieku.
Kilka książek poniżej mówi wprost o przemocy, chorobie, samobójstwie lub seksualności: za każdym razem o tym mówimy.
Książki na przestrzeni wieków
Wszystkie wpisy tej sekcji, z już zastosowanym filtrem: zobacz na osi czasu. Oś czasu liczy o 16 więcej: to książki oznaczone także jako poezja lub komiks, wymienione niżej.
Od starożytności do 1799 (5)
- ok. 800 r. p.n.e. · Grecja: Homer, Iliada: Achilles i Patroklos, jedna z najintensywniejszych więzi między dwoma mężczyznami w literaturze zachodniej; sama Iliada nie opisuje jej jako seksualnej, zrobili to dopiero późniejsi czytelnicy. → oś czasu
- ok. 385 r. p.n.e. · Grecja: Platon, Uczta: mowy o miłości między mężczyznami, w dialogu, który przez stulecia inspirował pisarzy. → oś czasu
- ok. III w. (datowanie niepewne) · Indie: Kamasutra Watsjajany poświęca rozdział erotycznym relacjom między osobami tej samej płci. → oś czasu
- 900 · Bliski Wschód i Afryka Północna: Świat arabski: Encyklopedia rozkoszy (Dżawami’ al-ladhdha, IX w.), zachowany arabski traktat erotyczny, zawiera jedno z najstarszych zachowanych opisów miłości między kobietami w kulturze arabskiej. → oś czasu
- 1687 · Japonia: Ihara Saikaku publikuje Nanshoku Ōkagami (Wielkie zwierciadło miłości męskiej). W epoce Tokugawa (Edo) nanshoku, miłość między mężczyznami, jest częstym tematem książek i drzeworytów. → oś czasu
1800–1899 (5)
- 1806 · Wielka Brytania: Anne Lister (1791–1840), właścicielka ziemska z Yorkshire, prowadzi od 1806 r. szyfrowany dziennik, w którym zapisuje swoje związki z kobietami; w 1834 r. razem z Ann Walker przyjmuje komunię w kościele Holy Trinity w Yorku i obie uważają się za połączone, choć nie było to małżeństwo uznane prawnie. Szyfr zostaje odczytany pod koniec XIX w. (ok. 1887–1892, przez Johna Listera i Arthura Burrella); dzienniki są później badane i publikowane w XX w. → oś czasu
- 1836 · Szwajcaria: Heinrich Hössli publikuje Eros. Die Männerliebe der Griechen, jeden z pierwszych drukowanych apeli w obronie miłości między mężczyznami. → oś czasu
- 1864 · Niemcy: Karl Heinrich Ulrichs, piszący jako Numa Numantius, publicznie przyznaje się do swojego homoseksualizmu w pierwszych książkach i proponuje słowo „Urning”. 29 sierpnia 1867 r. prosi kongres prawników w Monachium o uchylenie przepisów wymierzonych w homoseksualistów. → oś czasu
- 1869 · Niemcy: Słowo „homoseksualizm” pojawia się po raz pierwszy w druku, w broszurze Karla-Marii Kertbenyego. → oś czasu
- 1895 · Brazylia: Bom-Crioulo (1895) Adolfa Caminhy, powieść o miłości czarnego byłego niewolnika, który został marynarzem, i młodego białego chłopca okrętowego: jedna z pierwszych latynoamerykańskich powieści, w których centralne miejsce zajmuje miłość między mężczyznami. → oś czasu
1900–1949 (24)
- 1906 · Rosja i Europa Wschodnia: Rosja: Michaił Kuzmin publikuje Skrzydła (Kryłja), pierwszą rosyjską powieść poświęconą homoseksualizmowi; wybucha skandal, książkę porównuje się z Wilde’em i Gide’em, a Nabokov sparodiuje ją w Oku. → oś czasu
- 1907 · Francja: Paryż: w Moulin Rouge Colette całuje na scenie Missy, markizę de Belbeuf, w pantomimie Rêve d’Égypte (3 stycznia 1907): skandal, sztuka zostaje zakazana. Colette, autorka powieści o Claudine (od 1900), napisze później o miłości między kobietami w Czystym i nieczystym. → oś czasu
- 1912 · Niemcy: Thomas Mann, Śmierć w Wenecji. → oś czasu
- 1919 · Francja: Proust otrzymuje Nagrodę Goncourtów za W cieniu zakwitających dziewcząt. → oś czasu
- 1921 · Francja: Proust, Sodoma i Gomora (1921–1922). → oś czasu
- 1924 · Francja: Gide publikuje Corydona. → oś czasu
- 1925 · Niemcy: Klaus Mann, Der fromme Tanz. → oś czasu
- 1928 · Wielka Brytania: Radclyffe Hall, Studnia samotności (The Well of Loneliness): lesbijska powieść zakazana w Wielkiej Brytanii po procesie o nieobyczajność. → oś czasu
- 1928 · Wielka Brytania: Virginia Woolf publikuje Orlando (1928), zainspirowanego Vitą Sackville-West: postać żyje cztery stulecia i zmienia płeć, jeden z najradośniejszych tekstów o płci kulturowej. W roku procesu o Well of Loneliness powieść zostaje w spokoju. → oś czasu
- 1930 · Kraje nordyckie: Lili Elbe, duńska artystka, z urodzenia Einar Wegener, przechodzi operacje korekty płci w Dreźnie (1930–1931); umiera w 1931 r., a jej relacja zostaje opublikowana w 1933 r. (Man into Woman). → oś czasu
- 1936 · Niemcy: Klaus Mann na wygnaniu pisze Mephisto, powieść o karierze aktora w służbie nazistów (najbardziej znane zachodnioniemieckie wydanie: 1981; pierwsze wydanie do sprawdzenia). → oś czasu
- 1936 · Irlandia: Powieść Kate O’Brien Mary Lavelle zostaje zakazana w Irlandii i w Hiszpanii (1936); autorka, często odczytywana jako lesbijka, staje się postacią irlandzkiej literatury queer. → oś czasu
- 1937 · Rosja i Europa Wschodnia: Polska: Witold Gombrowicz publikuje Ferdydurke; pisarz, który w dzienniku otwarcie mówi o pożądaniu między mężczyznami, uda się na emigrację do Argentyny, potem do Francji. → oś czasu
- 1939 · Wielka Brytania: Christopher Isherwood publikuje Żegnaj, Berlinie, owoc jego berlińskich lat (1929–1933); powieść zainspiruje Kabaret. → oś czasu
- 1942 · Indie: Ismat Chughtai publikuje po urdu opowiadanie Lihaaf (Kołdra, 1942) o żonie i jej masażystce; oskarżona o nieprzyzwoitość w Lahaurze (1944), autorka zostaje uniewinniona. → oś czasu
- 1943 · Francja: Genet, Matka Boska Kwietna (Notre-Dame-des-Fleurs). → oś czasu
- 1947 · Francja: Gide otrzymuje Literacką Nagrodę Nobla. → oś czasu
- 1947 · Francja: Jean Genet, Pokojówki: wystawione w Athénée przez Louisa Jouveta (kwiecień 1947), sztuka czyni z Geneta dramaturga. → oś czasu
- 1947 · Stany Zjednoczone: Tennessee Williams, Tramwaj zwany pożądaniem (prapremiera na Broadwayu w grudniu; Nagroda Pulitzera w dziedzinie dramatu 1948). → oś czasu
- 1948 · Stany Zjednoczone: James Baldwin opuszcza Stany Zjednoczone i wyjeżdża do Paryża, gdzie napisze Pokój Giovanniego. → oś czasu
- 1948 · Stany Zjednoczone: Alfred Kinsey publikuje Sexual Behavior in the Human Male (1948): skalę od 0 do 6 między wyłączną heteroseksualnością a homoseksualnością oraz ustalenie, że znaczny odsetek mężczyzn zgłasza doświadczenia z innymi mężczyznami; tom o kobietach ukazuje się w 1953 r. Otwiera to drogę do postrzegania seksualności jako continuum, także biseksualnego. → oś czasu
- 1948 · Brazylia: Cassandra Rios w wieku 16 lat publikuje A Volúpia do Pecado (1948) i zostaje pierwszą w kraju bestsellerową autorką powieści lesbijskich; dyktatura wojskowa zakazuje większości jej dzieł. → oś czasu
- 1949 · Francja: Simone de Beauvoir publikuje Drugą płeć (1949), z rozdziałem o lesbijce; książka ukazuje kobiecość jako fakt społeczny, a nie naturalny, i inspiruje feminizm, także feminizm lesbijski. Violette Leduc opublikuje La Bâtarde w 1964 r. → oś czasu
- 1949 · Japonia: Yukio Mishima publikuje Wyznania maski (Kamen no kokuhaku), historię gejowskiego mężczyzny ukrywającego, kim jest, w społeczeństwie uznającym homoseksualizm za anormalny. → oś czasu
1950–1969 (8)
- 1951 · Francja: Yourcenar, Pamiętniki Hadriana (nagroda Femina-Vacaresco 1952). → oś czasu
- 1952 · Stany Zjednoczone: Patricia Highsmith publikuje The Price of Salt (1952) pod pseudonimem Claire Morgan: historię miłosną dwóch kobiet ze szczęśliwym zakończeniem, rzadką w tamtych czasach; wznowiona pod jej nazwiskiem w 1990 r. jako Carol, zainspiruje film Todda Haynesa (2015). → oś czasu
- 1955 · Włochy: Pasolini, Ragazzi di vita (Garzanti): powieść o młodzieży z rzymskich peryferii; proces o nieprzyzwoitość przeciwko autorowi i wydawcy kończy się uniewinnieniem. Wśród jego tomów poezji jest Le ceneri di Gramsci (1957). → oś czasu
- 1956 · Stany Zjednoczone: James Baldwin, Pokój Giovanniego, powieść o Amerykaninie w Paryżu, napisana we Francji. → oś czasu
- 1964 · Francja: Monique Wittig, L’Opoponax (Prix Médicis). → oś czasu
- 1965 · Niemcy: Hubert Fichte, Das Waisenhaus (Nagroda Hermanna Hessego). → oś czasu
- 1966 · Francja: Violette Leduc publikuje Thérèse et Isabelle (1966), historię miłosną dwóch uczennic internatu, którą jej wydawca wyciął z Ravages (1955); pełny tekst ukazuje się dopiero w 2000 r. (do potwierdzenia). → oś czasu
- 1969 · Hiszpania: Terenci Moix z Barcelony publikuje El día que murió Marilyn, o nastolatkach i kinie; w 1986 r. zdobędzie Premio Planeta za No digas que fue un sueño. → oś czasu
1970–1989 (29)
- 1970 · Hiszpania: Juan Goytisolo, pisarz mieszkający w Paryżu i bliski Jeanowi Genetowi, publikuje Reivindicación del conde don Julián; o swoim homoseksualizmie opowie w Coto vedado (1985), a w 2014 r. otrzyma Nagrodę Cervantesa. → oś czasu
- 1971 · Wielka Brytania: Niedziela, krwawa niedziela (Sunday Bloody Sunday, John Schlesinger): według BFI pierwszy brytyjski film z gejowskim pocałunkiem. Powieść E. M. Forstera Maurice, napisana w latach 1913–1914, zostaje opublikowana po jego śmierci; Merchant Ivory ekranizuje ją w 1987 r. → oś czasu
- 1972 · Francja: Guy Hocquenghem, Le Désir homosexuel, książka zrodzona z FHAR. → oś czasu
- 1972 · Niemcy: Heinz Heger, Die Männer mit dem rosa Winkel (Mężczyźni z różowym trójkątem): jedno z pierwszych opublikowanych świadectw gejowskiego więźnia. → oś czasu
- 1972 · Stany Zjednoczone: Larry Townsend publikuje The Leatherman’s Handbook (1972), jednocześnie praktyczny poradnik i portret ówczesnej gejowskiej sceny skórzanej; pozostaje punktem odniesienia kultury skórzanej. → oś czasu
- 1972 · Japonia: Róża Wersalu (Riyoko Ikeda, manga 1972) przedstawia Oscar, kobietę wychowaną jak chłopiec i dowódczynię gwardii; adaptacja Takarazuka (1974) i anime (1979). → oś czasu
- 1973 · Stany Zjednoczone: wytwórnia Olivia Records (1973), prowadzona przez kobiety, produkuje muzykę lesbijek dla lesbijek; Rita Mae Brown publikuje Rubyfruit Jungle (1973), powieść o zuchwałej młodej lesbijce, a Michigan Womyn’s Music Festival, uruchomiony w 1976 r., staje się jednym z wielkich miejsc kultury lesbijskiej (kończy się w 2015 r. po sporach o włączenie kobiet trans). → oś czasu
- 1974 · Wielka Brytania: Jan Morris, dziennikarka i historyczka, publikuje Conundrum (1974), jedne z pierwszych ważnych wspomnień o tranzycji; w tym samym roku Chile pozwala kobiecie trans zmienić imię i płeć prawną po operacji. → oś czasu
- 1974 · Stany Zjednoczone: Nowy Jork: Lesbian Herstory Archives (1974) powstają, by zachować to, czego nie przechowują archiwa oficjalne: pamięć lesbijską; mieszczą się najpierw w mieszkaniu Joan Nestle na Upper West Side na Manhattanie, a ich stała siedziba na Brooklynie otwiera się w czerwcu 1993 r. → oś czasu
- 1974 · Japonia: manga Serce Thomasa Moto Hagio (1974) i Kaze to ki no uta Keiko Takemiyi (1976–1984) zapoczątkowują shōnen-ai, przodka „boys’ love”; obie autorki mówią, że bardziej niż japońska tradycja wpłynęły na nie zachodnie książki i filmy. → oś czasu
- 1976 · Francja: Michel Foucault, Historia seksualności, t. 1: homoseksualność jako kategoria wymyślona w XIX wieku, centralna idea teorii queer. → oś czasu
- 1976 · Stany Zjednoczone: Sinister Wisdom (1976) i Conditions (Nowy Jork, 1977) zapoczątkowują lesbijskie czasopisma literackie; Sinister Wisdom staje się najdłużej wydawanym lesbijskim pismem literackim w USA. → oś czasu
- 1976 · Argentyna: Manuel Puig publikuje Pocałunek kobiety-pająka (1976); zekranizowany przez Héctora Babenco (1985, Oscar dla najlepszego aktora dla Williama Hurta), potem jako musical (Londyn 1992, Broadway 1993). → oś czasu
- 1977 · Francja: pismo Questions féministes (1977–1980), z Simone de Beauvoir, Christine Delphy i Monique Wittig, podnosi związek między feminizmem, heteroseksualnością i lesbijstwem. → oś czasu
- 1977 · Włochy: Mario Mieli, Elementi di critica omosessuale: kluczowy tekst włoskiego ruchu homoseksualnego. Mieli umiera w 1983 r.; rzymskie Circolo Mario Mieli nosi jego imię. → oś czasu
- 1977 · Stany Zjednoczone: Combahee River Collective, czarnoskóre feministki lesbijki, publikuje swoje oświadczenie (1977), w którym kształtuje się idea, że opresje rasy, płci, klasy i orientacji splatają się; Audre Lorde (Zami, 1982) jest jednym z jego wielkich głosów. → oś czasu
- 1978 · Hiszpania: Federico García Lorca, Publiczność: napisana w latach 1929–1930 sztuka zostaje wystawiona dopiero w 1978 (Portoryko), później w Hiszpanii; madrycki Teatro Real wystawia jej wersję operową w 2015 r. → oś czasu
- 1978 · Stany Zjednoczone: San Francisco: Samois (1978–1983), grupa lesbijek feministek praktykujących S/M, tworzy przestrzenie oparte na aktywnej zgodzie i publikuje Coming to Power (1981); książka wywołuje zażarte spory w łonie feminizmu. → oś czasu
- 1979 · Ameryka Łacińska: Meksyk: Luis Zapata publikuje El vampiro de la colonia Roma (1979), historię młodego męskiego seksworkera w mieście Meksyk, Nagroda Grijalbo: jedna z najczęściej czytanych powieści gejowskich na kontynencie. → oś czasu
- 1980 · Francja: Monique Wittig (Les Guérillères, 1969) wysuwa w 1978 r. zdanie „lesbijki nie są kobietami”, opublikowane w The Straight Mind (1980): kwestionuje istnienie „kobiety” bez heteroseksualności; w tym samym roku Amerykanka Adrienne Rich publikuje „Compulsory Heterosexuality and Lesbian Existence”. → oś czasu
- 1980 · Niemcy: Schernikau, Kleinstadtnovelle. → oś czasu
- 1980 · Włochy: Pier Vittorio Tondelli, Altri libertini: opowieści o prowincjonalnej młodzieży, pierwsza książka pokolenia; autor zostaje oskarżony o obscenę. → oś czasu
- 1980 · Ameryka Łacińska: Kuba: pisarz Reinaldo Arenas opuszcza wyspę podczas exodusu z Mariel (1980); na wygnaniu w Nowym Jorku pisze autobiografię Before Night Falls (wydana w 1992 r., po jego śmierci na AIDS w 1990), zekranizowaną przez Juliana Schnabela (2000). → oś czasu
- 1982 · Stany Zjednoczone: Nowy Jork: konferencja w Barnard „Towards a Politics of Sexuality” (kwiecień 1982) staje się punktem zapalnym feministycznych „wojen seksualnych”: pornografia, S/M, zgoda, wyzysk i władza są omawiane z przeciwstawnych stanowisk; wyrasta z niej „Thinking Sex” Gayle Rubin (opublikowane w 1984). → oś czasu
- 1985 · Wielka Brytania: Moja piękna pralnia (My Beautiful Laundrette, Stephen Frears, scenariusz Hanif Kureishi, nominacja do Oscara). W tym samym roku Jeanette Winterson publikuje Oranges Are Not the Only Fruit. → oś czasu
- 1985 · Wielka Brytania: Jeanette Winterson publikuje Oranges Are Not the Only Fruit (1985), historię dziewczyny z wspólnoty ewangelikalnej, która kocha kobietę; adaptacja BBC (1990) dociera do milionów. Sarah Waters, Tipping the Velvet (1998), otwiera powieść wiktoriańską dla lesbijek. → oś czasu
- 1987 · Stany Zjednoczone: 75 osób biseksualnych maszeruje w Waszyngtonie podczas drugiego marszu krajowego (1987), pierwsze krajowe spotkanie biseksualne; w 1991 r. ukazuje się antologia Bi Any Other Name i rusza magazyn Anything That Moves; w 1993 r. konferencja w Waszyngtonie zbiera ponad 600 osób. → oś czasu
- 1987 · Ameryka Łacińska: Chile: Pedro Lemebel i Francisco Casas tworzą Las Yeguas del Apocalipsis (1987), duet performerski aktywny za dyktatury Pinocheta; Lemebel napisze później kroniki (La esquina es mi corazón) i powieść Tengo miedo torero. → oś czasu
- 1989 · Stany Zjednoczone: Lesléa Newman publikuje Heather Has Two Mommies (1989), książeczkę obrazkową dla dzieci o dziewczynce wychowywanej przez dwie matki; wraz z Daddy’s Roommate Michaela Willhoite’a (1990) staje się emblematyczną książką „wojen kulturowych” o rodzinach gejowskich i lesbijskich. → oś czasu
1990–2009 (17)
- 1990 · Francja: Hervé Guibert, À l’ami qui ne m’a pas sauvé la vie (Prix Colette). → oś czasu
- 1990 · Stany Zjednoczone: Judith Butler, Gender Trouble: płeć jako performans; książka czerpie zwłaszcza z Foucaulta i Monique Wittig. → oś czasu
- 1992 · Japonia: anime Czarodziejka z Księżyca (1992, na podstawie mangi Naoko Takeuchi) pokazuje parę Sailor Uranus i Sailor Neptune; kilka zagranicznych dubbingów zmienia je w „kuzynki”. → oś czasu
- 1993 · Stany Zjednoczone: Tony Kushner, Anioły w Ameryce (Nagroda Pulitzera w dziedzinie dramatu 1993), o AIDS i Ameryce Reagana; film Filadelfia wchodzi na ekrany w tym samym roku. → oś czasu
- 1993 · Stany Zjednoczone: Leslie Feinberg publikuje Stone Butch Blues (1993), powieść o robotniczej butch od lat 50. do 70., która staje się klasyką literatury lesbijskiej i trans. → oś czasu
- 1994 · Francja: Pierre Seel publikuje Moi, Pierre Seel, déporté homosexuel: jeden z nielicznych Francuzów, którzy świadczą o deportacji z powodu homoseksualności. → oś czasu
- 1994 · Stany Zjednoczone: Kate Bornstein publikuje Gender Outlaw (1994), esej i utwór performatywny, który broni myślenia o płci poza binarnością i zostawia trwały ślad w ruchu trans i queer. → oś czasu
- 1994 · Ameryka Łacińska: Kolumbia: Fernando Vallejo publikuje La virgen de los sicarios (1994), historię miłosną starego pisarza i młodego płatnego zabójcy w Medellín, zekranizowaną przez Barbeta Schroedera (2000). → oś czasu
- 1994 · Reszta Azji: Tajwan: Qiu Miaojin publikuje Notes of a Crocodile (1994), lesbijską powieść, która staje się kultową klasyką; odbiera sobie życie w Paryżu w 1995 r., w wieku 26 lat, zostawiając Last Words from Montmartre. → oś czasu
- 1996 · Francja: Guillaume Dustan, Dans ma chambre. → oś czasu
- 1998 · Wielka Brytania: Sarah Waters, Tipping the Velvet (1998); serial Queer as Folk Russella T Daviesa (Channel 4) pojawia się w 1999 r. → oś czasu
- 1999 · Francja: Didier Eribon, Réflexions sur la question gay; Prix de Flore dla Guillauma Dustana. → oś czasu
- 1999 · Stany Zjednoczone: Dan Savage publikuje The Kid (1999), historię pary mężczyzn, którzy zostają rodzicami przez adopcję otwartą; jedna z pierwszych książek, w której mężczyźni zostają ojcami jako geje, a nie po heteroseksualnym małżeństwie. → oś czasu
- 2004 · Wielka Brytania: Civil Partnership Act (zgoda królewska 18 listopada 2004, w mocy od 5 grudnia 2005) tworzy związki partnerskie; pierwsze rejestracje w Anglii i Walii odbywają się od 21 grudnia 2005 r. Gender Recognition Act pozwala zmienić płeć prawną. Alan Hollinghurst zdobywa Nagrodę Bookera za The Line of Beauty. → oś czasu
- 2006 · Bliski Wschód i Afryka Północna: Kamienica Yacoubian (Alaa Al Aswany, powieść 2002; film Marwana Hameda, 2006): egipski bestseller, w którym gejowski dziennikarz jest jedną z głównych postaci. → oś czasu
- 2006 · Bliski Wschód i Afryka Północna: Maroko: Abdellah Taïa, pierwszy marokański pisarz, który publicznie mówi o swojej homoseksualności (2006), publikuje Salvation Army (L’Armée du salut, 2006), sam adaptuje to na ekran (2013); pisze po francusku i mieszka w Paryżu. → oś czasu
- 2009 · Francja: Didier Eribon, Retour à Reims. → oś czasu
Od 2010 (12)
- 2013 · Stany Zjednoczone: historyk Daniel Winunwe Rivers publikuje Radical Relations (2013), pierwszą wielką historię matek lesbijek, ojców gejów i ich dzieci od II wojny światowej (opieka, aktywizm, AIDS, inseminacja, adopcja). → oś czasu
- 2014 · Francja: Édouard Louis, En finir avec Eddy Bellegueule (Prix Pierre Guénin). → oś czasu
- 2014 · Afryka: Kenia: pisarz Binyavanga Wainaina, współzałożyciel magazynu Kwani? i jedna ze 100 najbardziej wpływowych osób 2014 r. według Time, publikuje „I am a Homosexual, Mum” (2014) w odpowiedzi na antyLGBT-owe ustawy w Afryce; umiera w 2019 r. → oś czasu
- 2017 · Niemcy: Sasha Marianna Salzmann, Außer sich (Nagroda Mary Cassens, Nagroda Ponto). → oś czasu
- 2018 · Afryka: Nigeria: Akwaeke Emezi, autor/ka z ludu Igbo i niebinarny/a, publikuje Freshwater (2018), powieść o młodej kobiecie zamieszkałej przez kilka duchów; ważny głos queerowej literatury afrykańskiej. → oś czasu
- 2018 · Reszta Azji: Chiny: autor/ka BL zostaje skazany/a na dziesięć lat więzienia za publikację bez zatwierdzenia (2018); literatura „danmei” (powieści miłosne o mężczyznach, czytane głównie przez kobiety) mierzy się z cenzurą. → oś czasu
- 2019 · Argentyna: Camila Sosa Villada, autorka i aktorka trans, publikuje Las malas (2019), o grupie travestis w Córdobie; czyni z literatury trans jeden z najczęściej czytanych głosów w Ameryce Łacińskiej. → oś czasu
- 2019 · Reszta Azji: Chiny: serial The Untamed (2019), oparty na powieści „danmei” Mo Dao Zu Shi, staje się światowym hitem; chińska cenzura pozostawia więź bohaterów tylko w sferze sugestii, którą fani odczytują jako historię miłosną. → oś czasu
- 2020 · Francja: Fatima Daas, La Petite Dernière (Prix Inrockuptibles du premier roman). → oś czasu
- 2020 · Francja: dziennikarka Alice Coffin, członkini Rady Paryża, publikuje Le Génie lesbien (Grasset, 2020), bojowy esej o miejscu lesbijek w mediach i społeczeństwie; wywołuje zażartą debatę publiczną. → oś czasu
- 2022 · Niemcy: Kim de l’Horizon, Blutbuch: Deutscher Buchpreis (16 października), potem Schweizer Buchpreis. → oś czasu
- 2025 · Kanada: Heated Rivalry (Crave, 28 listopada 2025; za granicą HBO Max), serial o dwóch rywalizujących hokeistach na podstawie powieści Rachel Reid, staje się światowym hitem i zostaje odnowiony na drugi sezon. → oś czasu
Poezja
Wszystkie wpisy tej sekcji, z już zastosowanym filtrem: zobacz na osi czasu.
- ok. 600 r. p.n.e. · Grecja: Safona, poetka z wyspy Lesbos: jej wiersze mówią o miłości między kobietami. Z blisko 12 000 wersów zachowało się około 600. → oś czasu
- 1050 · Hiszpania: Kordoba: poetka Wallada bint al-Mustakfi (ok. 1001–1091), księżniczka z dynastii Umajjadów, prowadzi salon literacki; jej wiersze przywołują Ibn Zajduna i jej więź z poetką Muhdżą. → oś czasu
- lata 1530. · Włochy: Michał Anioł (1475–1564) pisze sonety miłosne do młodego Tommaso de’ Cavalieriego. → oś czasu
- 1825 · Niemcy: August von Platen publikuje Sonette aus Venedig; jego wiersze miłosne do mężczyzn prowadzą do słynnego sporu z Heinrichem Heinem (1829). → oś czasu
- 1855 · Stany Zjednoczone: Walt Whitman publikuje Źdźbła trawy; cykl „Calamus” (1860) opiewa namiętną przyjaźń między mężczyznami. Whitman pozostaje wzorem dla kolejnych pokoleń poetów. → oś czasu
- 1873 · Francja: Rimbaud i Verlaine: ich związek kończy się w lipcu w Brukseli, gdy Verlaine strzela do Rimbauda; Verlaine zostaje skazany na dwa lata więzienia. → oś czasu
- 1907 · Niemcy: Poeta Stefan George publikuje Der siebente Ring, z cyklem „Maximin”; w tym samym roku Adolf Brand publicznie oskarża kanclerza von Bülowa o homoseksualizm (zarzut Branda, nie ustalony fakt). → oś czasu
- 1914 · Rosja i Europa Wschodnia: Rosja: poetki Marina Cwietajewa i Zofia Parnok łączy romans, który odciska piętno na twórczości obu (1914–1916). → oś czasu
- 1916 · Rosja i Europa Wschodnia: Zofia Parnok publikuje pierwszy tomik (1916): otwarcie lesbijska poetka rosyjska pisze o miłości między kobietami; umiera w 1933 r. → oś czasu
- 1928 · Francja: Poeta Jean Cocteau publikuje anonimowo Le Livre blanc, historię homoseksualnego mężczyzny. → oś czasu
- 1931 · Hiszpania: Luis Cernuda, poeta Pokolenia ’27, pisze Los placeres prohibidos (1931); tom wchodzi w skład La realidad y el deseo (1936), zbioru jego wierszy o miłości między mężczyznami, który uzupełniał aż do śmierci na wygnaniu (1963). → oś czasu
- 1933 · Grecja: Konstandinos Kawafis umiera w Aleksandrii; jego wiersze o pożądaniu między mężczyznami zostają w większości opublikowane po jego śmierci. → oś czasu
- 1936 · Hiszpania: poeta Federico García Lorca zostaje w sierpniu zamordowany pod Granadą. Poeta w Nowym Jorku (pisany w latach 1929–1930, wydany w 1940) wyrósł z jego pobytu w Nowym Jorku. → oś czasu
- 1944 · Francja: Poeta Max Jacob umiera w obozie w Drancy 5 marca. → oś czasu
- 1945 · Ameryka Łacińska: Chile: Gabriela Mistral otrzymuje Literacką Nagrodę Nobla (1945), jako pierwsza Latynoamerykanka; jej korespondencja z Doris Dana, udostępniona publicznie w 2007 r., ożywiła debatę o naturze ich relacji. → oś czasu
- 1956 · Stany Zjednoczone: Allen Ginsberg, Skowyt (Howl, City Lights); w 1957 r. proces o nieprzyzwoitość przeciwko jego wydawcy Lawrence’owi Ferlinghettiemu kończy się uniewinnieniem. → oś czasu
- 1975 · Włochy: Pier Paolo Pasolini zostaje zamordowany 2 listopada na plaży w Ostii pod Rzymem; 17-letni Giuseppe Pelosi zostaje skazany w 1976 r., a w 2005 r. wycofuje swoje przyznanie się do winy. Jego ostatni film, Salò, czyli 120 dni Sodomy, pochodzi z 1975 r. → oś czasu
- 1998 · Hiszpania: umiera poetka Gloria Fuertes (1998): niezwykle popularna dzięki telewizji dziecięcej, pisała wiersze miłosne do kobiet, ujawnione później. → oś czasu
- 2021 · Ameryka Łacińska: Urugwajska pisarka Cristina Peri Rossi, od czasów dyktatury na wygnaniu w Barcelonie, autorka tekstów erotycznych i lesbijskich, otrzymuje Nagrodę Cervantesa (2021). → oś czasu
Komiksy i powieści graficzne
Wszystkie wpisy tej sekcji, z już zastosowanym filtrem: zobacz na osi czasu.
- 1916 · Japonia: Nobuko Yoshiya publikuje Hana monogatari („Opowieści o kwiatach”, 1916–1924), opowieści o namiętnych przyjaźniach uczennic (tzw. kultura „Class S”), często uważane za przodków yuri, opowieści o miłości między kobietami. → oś czasu
- 1954 · Kraje nordyckie: Tove Jansson (Finlandia), twórczyni Muminków, zaczyna rysować komiks Muminki dla londyńskiego Evening News (1954); od 1956 r. mieszka z artystką Tuulikki Pietilä, gdy homoseksualizm jest w Finlandii jeszcze nielegalny. → oś czasu
- 1975 · Stany Zjednoczone: w fanzinach Star Trek (lata 70.) fani piszą historie miłosne między Kirkiem a Spockiem, początek „slash”; zjawisko równoległe do japońskiego yaoi, którego czytelnikami są także głównie kobiety. → oś czasu
- 1975 · Japonia: pierwszy Comiket (Comic Market, grudzień 1975) zbiera twórców dōjinshi, fanzinów i komiksów amatorskich; staje się wielkim miejscem spotkań, w którym krążą yaoi i yuri. → oś czasu
- 1978 · Japonia: magazyn June (1978) staje się wyspecjalizowanym pismem o miłości między mężczyznami, czytanym głównie przez kobiety; kształtuje nurt „tanbi” i późniejsze „boys’ love”. → oś czasu
- 1979 · Hiszpania: Nazario publikuje Anarcoma: transpłciowy detektyw w nocnej Barcelonie, jeden z wielkich hiszpańskich komiksów undergroundowych (w magazynie El Víbora). → oś czasu
- 1980 · Stany Zjednoczone: Howard Cruse zakłada Gay Comix (1980), magazyn komiksowy gejowskich i lesbijskich twórców; jego powieść graficzna Stuck Rubber Baby (1995) rozgrywa się na Południu w latach 60. → oś czasu
- 1983 · Stany Zjednoczone: Alison Bechdel zaczyna Dykes to Watch Out For (1983–2008), komiksową kronikę grona lesbijskich przyjaciółek; w 1985 r. jeden pasek, „The Rule”, daje początek testowi Bechdel. → oś czasu
- 1985 · Kanada: Toronto: fanzin J.D.s (G.B. Jones i Bruce LaBruce, ok. 1985) zapoczątkowuje queercore, ruch punkowy i fanzinowy odrzucający zarówno porządek heteroseksualny, jak i komercyjną scenę gejowską. → oś czasu
- 1985 · Japonia: pod koniec lat 80. mnożą się amatorskie parodie (dōjinshi) zwane „yaoi”, pierwsze parodiują Captain Tsubasa: fani przepisują serie o chłopcach jako historie miłosne. → oś czasu
- 1985 · Japonia: Banana Fish Akimi Yoshidy (1985–1994), nowojorski thriller o więzi między młodym przywódcą gangu a japońskim fotografem; zaadaptowany jako anime w 2018 r., trafia do światowej publiczności. → oś czasu
- 1987 · Niemcy: Ralf König publikuje Der bewegte Mann (1987), komiks o gejowskim życiu w Niemczech; adaptacja filmowa (1994, Sönke Wortmann, z Tilem Schweigerem) przyciąga miliony widzów. → oś czasu
- 1989 · Japonia: Zetsuai 1989 Minami Ozaki, publikowane w Margaret, jest uznawane za iskrę światowego zainteresowania japońskim BL; na początku lat 90. pojawiają się czasopisma poświęcone BL, takie jak Be × Boy. → oś czasu
- 1992 · Stany Zjednoczone: Marvel: superbohater Northstar dokonuje coming outu w Alpha Flight #106 (1992), jedna z pierwszych gejowskich postaci w głównym nurcie komiksu. → oś czasu
- 2002 · Japonia: Wandering Son (Hōrō musuko, Takako Shimura, od 2002) śledzi dzieci i nastolatków trans z rzadką delikatnością; ta sama autorka publikuje Sweet Blue Flowers (Aoi hana, 2004), szkolne yuri. → oś czasu
- 2005 · Japonia: yuri zadomawia się w księgarniach: seria powieści Maria-sama ga miteru (od 1998, anime 2004), a potem magazyn Yuri Hime (2005) dają historiom miłosnym między kobietami własną publiczność i własną półkę. → oś czasu
- 2006 · Stany Zjednoczone: Alison Bechdel publikuje Fun Home (2006), graficzne wspomnienia o ojcu i jej coming oucie; zaadaptowane jako musical (Broadway 2015, Tony dla najlepszego musicalu). → oś czasu
- 2010 · Francja: Julie Maroh publikuje powieść graficzną Niebieski jest ciepłym kolorem (Le bleu est une couleur chaude, Glénat), historię miłosną dwóch młodych kobiet; inspiruje ona film Życie Adeli (Kechiche, Złota Palma 2013). → oś czasu
- 2011 · Stany Zjednoczone: Viz Media ogłasza SuBLime (październik 2011, start w styczniu 2012), swoją linię mang boys’ love tłumaczonych na angielski; BL, najpierw rozpowszechniane przez fanów, wchodzi do zachodnich księgarń. → oś czasu
- 2014 · Japonia: Gengoroh Tagame, znany z gejowskiej mangi erotycznej, publikuje My Brother’s Husband (2014–2017), główną mangę o mężczyźnie i jego kanadyjskim szwagrze; Yuhki Kamatani pisze Our Dreams at Dusk (2015–2017), o nastolatkach LGBT. → oś czasu
- 2016 · Wielka Brytania: Alice Oseman zaczyna webcomic Heartstopper (2016), historię miłosną dwóch uczniów; serial Netflixa następuje w 2022 r. → oś czasu
- 2018 · Korea Południowa: webtoony BL (Killing Stalking, Painter of the Night, platformy takie jak Lezhin) czynią z manhwy boys’ love światowy fenomen lat 2010.; niektóre są adaptowane jako seriale (Where Your Eyes Linger, 2020). → oś czasu
- 2022 · Wielka Brytania: Heartstopper (Netflix, kwiecień 2022), adaptacja komiksu Alice Oseman: szkolna komedia romantyczna z chłopcem odkrywającym swoją biseksualność (sezon 2, 2023), uczennicą trans (Elle) i parą dziewcząt (Tara i Darcy). → oś czasu
Czytaj według tożsamości (książki, poezja i komiksy, na osi czasu): Lesbijki · Geje · Trans · Bi · Queer (ogólnie)
Szesnaścioro autorów z Francji i Niemiec, szczegółowo
Niemcy
Thomas Mann, Der Tod in Venedig (Śmierć w Wenecji, 1912)
Nowela: starzejący się pisarz Gustav von Aschenbach przebywa w Wenecji i zakochuje się z daleka w polskim nastoletnim chłopcu, Tadziu, podczas gdy miasto nawiedza cholera. Klasyk literatury niemieckiej, często czytany jako historia pożądania, do którego nie śmie się przyznać. Thomas Mann otrzymał literackiego Nobla w 1929 r. „głównie za wielką powieść Buddenbrookowie” (1901), a nie za tę nowelę.
Klaus Mann, Der fromme Tanz (1925)
Najstarszy syn Thomasa Manna, Klaus (1906–1949), napisał tę pierwszą powieść w wieku 19 lat, o młodych ludziach w Niemczech lat 20. Otwarcie gej, opuścił Niemcy w marcu 1933 r., założył w Amsterdamie emigracyjne pismo Die Sammlung (1933–1935) i w 1934 r. został pozbawiony niemieckiego obywatelstwa. Jego powieść Mefisto (napisana w 1936 r.) opowiada o karierze aktora, który oddaje się na służbę nazistom; po procesie pozostała zakazana w Niemczech Zachodnich, a wydano ją w 1981 r. Zmarł w Cannes w 1949 r.
Hubert Fichte, Das Waisenhaus (1965) i Detlevs Imitationen „Grünspan” (1971)
Hubert Fichte (1935–1986), pisarz z Hamburga, pisał otwarcie gejowskie powieści ważne dla powojennej literatury niemieckiej: dzieciństwo w sierocińcu w czasie wojny (Das Waisenhaus), potem barowa scena Hamburga (Die Palette, 1968) i Detlevs Imitationen „Grünspan” (1971). Jego wielki, niedokończony cykl Die Geschichte der Empfindlichkeit śledzi homoseksualnego pisarza „Jäckiego” i jego starszego partnera „Irmę”. Nagroda Hermanna Hessego w 1965 r.; miasto Hamburg przyznaje Nagrodę Huberta Fichtego od 1995 r. Zmarł w 1986 r. na chorobę związaną z AIDS.
Ronald M. Schernikau, Kleinstadtnovelle (1980) i legende (1991)
Schernikau (zm. 1991) bardzo młodo opublikował pierwszą powieść, Kleinstadtnovelle (Rotbuch, 1980), o gejowskim nastolatku w małym mieście. Komunista, był jednym z ostatnich Niemców z Zachodu, którzy przeprowadzili się do NRD: w latach 1986–1989 studiował w Instytucie Literatury im. Johannesa R. Bechera w Lipsku, jako pierwszy Niemiec z Zachodu. Wielką powieść legende ukończył we wrześniu 1991 r. i zmarł na AIDS 20 października 1991 r. w Berlinie, kilka tygodni później.
Sasha Marianna Salzmann, Außer sich (2017)
Urodzona w Wołgogradzie w 1985 r., w Niemczech od 1995 r., Salzmann opublikowała w Suhrkamp pierwszą powieść o bliźniętach, Alissie i Antonie: od postsowieckiej Moskwy po ośrodek dla uchodźców w Niemczech Zachodnich. Anton znika; pocztówka ze Stambułu wysyła Alissę na jego poszukiwanie i na poszukiwanie poczucia przynależności wykraczającego poza kraj, język czy płeć. Krótka lista Niemieckiej Nagrody Książkowej 2017, nagroda Fundacji Jürgena Ponto 2017 (debiut) i nagroda Mary Cassens 2017. Salzmann otrzymała od tego czasu Nagrodę Hermanna Hessego (2022) i Nagrodę Kleista (2024).
Kim de l’Horizon, Blutbuch (2022)
Pierwsza powieść Kim de l’Horizon; autor urodził się w Szwajcarii i nie utożsamia się ani z mężczyzną, ani z kobietą. Narrator, Kim, osoba niebinarna, zwraca się do swojej babci, która ma demencję, i opowiada na około 300 stronach o dzieciństwie, bólu, klasie społecznej i języku w świecie zafiksowanym na dwóch płciach. Wydana przez DuMont, zdobyła Niemiecką Nagrodę Książkową 16 października 2022 r., potem Szwajcarską Nagrodę Książkową 2022, a wcześniej nagrodę Fundacji Jürgena Ponto. To powieść, którą trzeba przeczytać, by wiedzieć, co dziś może powiedzieć niemieckojęzyczna literatura queerowa.
Francja
Marcel Proust, Sodome et Gomorrhe (Sodoma i Gomora, 1921–1922)
W W poszukiwaniu straconego czasu Proust (1871–1922) poświęca cały tom homoseksualności, z baronem de Charlus i jego męskimi miłościami, mówi też o pożądaniu między kobietami (Albertine). Nagroda Goncourtów 1919 przypadła za À l’ombre des jeunes filles en fleurs (W cieniu młodych dziewcząt w kwiecie), inny tom tej samej powieści. Sodome et Gomorrhe ukazało się w dwóch częściach, w 1921 i 1922 r., w roku jego śmierci. Długa lektura; łatwiej wejść przez ten tom niż przez początek.
André Gide, Corydon (1924)
André Gide (1869–1951) napisał Corydona w 1918 r. i opublikował w 1924 r.: sokratejski dialog broniący homoseksualności, ostro atakowany po wydaniu, także przez bliskich przyjaciół. Dodał autobiografię Si le grain ne meurt (If It Die…), która opowiada, jak odkrył swoje pożądanie podczas podróży do Afryki Północnej w 1893 r., potem powieści takie jak L’Immoraliste (1902) i Les Faux-Monnayeurs (1926). Literacka Nagroda Nobla w 1947 r.
Jean Genet, Notre-Dame-des-Fleurs (Our Lady of the Flowers, 1943)
Napisana w więzieniu w 1942 r., wydana w 1943 r. dzięki Jeanowi Cocteau, ta pierwsza powieść opowiada o świecie drag queens i drobnych przestępców na Montmartre wokół Divine; wysławia piękno w zbrodni i wstydzie. Po niej przyszły Miracle de la rose, Journal du voleur (The Thief’s Journal, 1949), Querelle de Brest (napisany w 1947, wydany w 1953) i film Un chant d’amour (1950, zob. nasze kino queerowe). Zagrożony dożywotnim więzieniem Genet został ułaskawiony przez prezydenta Republiki w 1949 r. na wniosek m.in. Cocteau, Sartre’a i Picassa. Zmarł w 1986 r. Wyraźne fragmenty.
Marguerite Yourcenar, Mémoires d’Hadrien (Wspomnienia Hadriana, 1951)
Powieść w pierwszej osobie: rzymski cesarz Hadrian, stary i chory, pisze do Marka Aureliusza. Mówi o swoim życiu i miłości do młodego Antinousa. Prix Femina-Vacaresco w 1952 r.; Yourcenar (1903–1987) otrzymała później Prix Femina (1968, za L’Œuvre au noir) i Grand Prix de l’Académie française (1977). Wybrana do Académie française w 1980 r., była pierwszą kobietą wśród jej członków. Przez ponad czterdzieści lat mieszkała z Grace Frick (od 1937 r. do śmierci Frick w 1979 r.) w Stanach Zjednoczonych; są pochowane obok siebie w Maine.
Monique Wittig, L’Opoponax (1964) i Le Corps lesbien (Ciało lesbijskie, 1973)
Monique Wittig (1935–2003) otrzymała Prix Médicis 1964 za pierwszą powieść, L’Opoponax, o dzieciństwie widzianym oczami małej dziewczynki. Les Guérillères (1969) wyobraża sobie kobiety-wojowniczki obalające patriarchalny świat; Le Corps lesbien (1973) to długi poemat prozą o miłości między kobietami. Aktywistka feministyczna, pisała eseje, które ukształtowały myśl queerową („One Is Not Born a Woman”, „The Straight Mind”). Przeniosła się do Stanów Zjednoczonych, gdzie zmarła w 2003 r.
Hervé Guibert, À l’ami qui ne m’a pas sauvé la vie (1990)
Wydana przez Gallimard w 1990 r., historia choroby i przyjaźni pisarza z AIDS, ledwo zbeletryzowana (zmieniono imiona). Publicznie ujawniła status HIV Guiberta i przyniosła mu głośne zaproszenie do programu telewizyjnego Apostrophes. Do 1994 r. sprzedano około 400 000 egzemplarzy; Prix Colette w 1990 r. Pomnik literatury AIDS, trudny w lekturze. Guibert zmarł w 1991 r.
Guillaume Dustan, Dans ma chambre (1996)
Guillaume Dustan (1965–2005) to czołowa postać paryskiej literatury gejowskiej lat 90. Dans ma chambre (1996, In My Room), Je sors ce soir i Plus fort que moi (1997) opowiadają w formie autofikcji o seksualnym i nocnym życiu gejów w Paryżu. Prowadził serię „Le Rayon gay” w wydawnictwie Balland i bronił stanowisk w sprawie seksu bez prezerwatywy, które postawiły go przeciw Act Up. Prix de Flore 1999 za Nicolas Pages. Wyraźnie seksualne.
Didier Eribon, Réflexions sur la question gay (1999) i Retour à Reims (2009)
Didier Eribon jest socjologiem i filozofem; napisał biografię Michela Foucaulta (1989). Réflexions sur la question gay (1999, Insult and the Making of the Gay Self) bada obelgę jako twórczynię tożsamości gejowskiej. Retour à Reims (2009, Returning to Reims) opowiada o powrocie do robotniczej rodziny: Édouard Louis mówi, że ta książka zmieniła jego przyszłość jako pisarza. W 2014 r. wystawiono adaptację sceniczną, a w 2021 r. wszedł na ekrany film.
Édouard Louis, En finir avec Eddy Bellegueule (2014)
Urodzony w 1992 r. Édouard Louis, właściwie Eddy Bellegueule, opowiada w swojej pierwszej powieści o dzieciństwie we wsi w Pikardii: ubóstwie, codziennym rasizmie i homofobii otoczenia. W 2014 r. otrzymał Nagrodę Pierre’a Guénina, która honoruje walkę z homofobią. Jego kolejne książki to Histoire de la violence (2016), Qui a tué mon père (2018), Changer : méthode (2021). Przemoc, obelgi, napaści: czytaj z tymi ostrzeżeniami.
Fatima Daas, La Petite Dernière (2020)
Fatima Daas (pseudonim, ur. 1995), muzułmanka i lesbijka, opisuje w swojej pierwszej powieści, wydanej przez Noir sur Blanc 20 sierpnia 2020 r., młodą kobietę z Clichy-sous-Bois, która próbuje pogodzić wiarę, rodzinę i pożądanie. Nagroda Les Inrockuptibles dla pierwszej powieści 2020; niemieckie tłumaczenie (Die jüngste Tochter) trafiło na krótką listę Międzynarodowej Nagrody Literackiej 2021 berlińskiego Haus der Kulturen der Welt. Powieść dała początek filmowi Hafsii Herzi La Petite Dernière, Queer Palm w Cannes w 2025 r. (zob. nasze festiwale).
Co dalej
Ta strona jest zebrana z osi czasu i aktualizowana razem z nią. Przygotowujemy jedną stronę na książkę (wydania, tłumaczenia, adaptacje, miejsca) oraz inne nazwiska: Paul B. Preciado, Virginie Despentes, a także autorzy niemieccy i austriaccy do sprawdzenia. Zobacz też nasze kino queerowe i festiwale. Brakuje tu jakiejś książki? Napisz do nas.
Źródła
Każdy wpis opiera się na stronie autora i książki w Wikipedii, sprawdzonej z: Nagroda Nobla, Gide; Britannica, Gide; Nobel 1929; ORF, Niemiecka Nagroda Książkowa 2022; SRF, Szwajcarska Nagroda Książkowa 2022; Suhrkamp, Salzmann i Niemiecka Nagroda Książkowa 2017; HKW, Fatima Daas; Wikiwand, Genet, Yourcenar, Dustan, Eribon. Lata i nagrody są takie, jak opublikowano w czasie wydania; jeśli zauważysz błąd, daj nam znać. Wpisy z pierwszej części opierają się na źródłach podanych na osi czasu, której dane są otwarte (CC BY 4.0).